Kiến thức kỹ thuật
- Chất lượng hệ giằng mái có thể suy giảm ngay tại công trường do ẩm, va chạm và kê đỡ sai, không chỉ do lỗi gia công.
- Bốc xếp đúng trình tự và kê đỡ đủ điểm tựa giúp hạn chế cong vênh, xước lớp bảo vệ bề mặt và biến dạng đầu liên kết.
- Che chắn và giữ khô là biện pháp chủ động, cần được thiết kế theo điều kiện mặt bằng và thời gian chờ lắp dựng thực tế.
- Kiểm tra trước khi lắp dựng phải đối chiếu với bản vẽ và hồ sơ được duyệt, tập trung vào hình dạng, bề mặt và vị trí liên kết.
- Khi phát hiện hư hỏng, cần phân loại mức độ và xác định hướng xử lý phù hợp thay vì tự ý nắn chỉnh hoặc che lấp.
Vì sao chất lượng hệ giằng mái giảm trước khi lắp dựng
Hệ giằng mái gồm các thanh chịu kéo, thanh chống và phụ kiện liên kết, thường được chế tạo từ thép hình hoặc thép thanh với bề mặt đã được xử lý chống ăn mòn. Khi rời khỏi xưởng, các cấu kiện này đạt trạng thái hình học và bề mặt theo yêu cầu thiết kế. Tuy nhiên, quá trình vận chuyển và lưu giữ tại công trường tạo ra những điều kiện mới mà vật liệu phải chịu đựng: độ ẩm không khí, nước mưa đọng, tiếp xúc trực tiếp với nền đất, nhiệt độ thay đổi theo ngày đêm và tác động cơ học từ thiết bị bốc xếp.
Vấn đề thực tế không nằm ở chỗ hệ giằng mái “yếu” mà ở chỗ các cấu kiện dạng thanh dài, tiết diện nhỏ rất nhạy với cách nâng hạ và kê đỡ. Một thanh giằng bị treo lệch, bị kê trên nền không phẳng hoặc bị chất tải không đều có thể xuất hiện biến dạng võng, xoắn nhẹ mà mắt thường khó nhận ra ngay. Khi lắp vào khung kèo, những sai lệch nhỏ này khiến việc bắt bu lông, căn chỉnh lỗ liên kết và tạo lực căng cho thanh chịu kéo trở nên khó khăn hơn. Người thi công có thể phải dùng lực để ép thanh vào vị trí, từ đó tạo ứng suất không mong muốn lên cả thanh giằng lẫn bản mã liên kết.
Một nguyên nhân phổ biến khác là sự xuống cấp của lớp bảo vệ bề mặt. Lớp sơn hoặc mạ trên thanh giằng có nhiệm vụ ngăn hơi ẩm tiếp xúc trực tiếp với nền thép. Khi lớp này bị trầy xước do cọ sát giữa các thanh trong quá trình vận chuyển, hoặc bị bong rộp do nước đọng lâu ngày, khả năng chống ăn mòn tại vị trí đó suy giảm. Điều đáng lưu ý là hư hỏng bề mặt thường tập trung ở mép thanh, lỗ liên kết và vùng tiếp xúc với dây cẩu – những vị trí khó quan sát nếu không kiểm tra kỹ.
Bên cạnh đó, việc lưu giữ hệ giằng mái lẫn với các cấu kiện khác trên cùng một bãi chứa cũng làm tăng rủi ro. Thanh giằng có thể bị các cấu kiện nặng hơn đè lên, bị xe nâng va quệt khi di chuyển hoặc bị che khuất khiến việc kiểm tra định kỳ bị bỏ sót. Chủ đầu tư và đơn vị giám sát cần hiểu rằng chất lượng hệ giằng mái không chỉ được quyết định tại xưởng gia công mà còn được duy trì hoặc đánh mất ngay trên mặt bằng công trường.
Mức độ ảnh hưởng của điều kiện bảo quản phụ thuộc vào thời gian lưu giữ, đặc điểm khí hậu khu vực và trạng thái bề mặt cấu kiện. Không có một quy tắc chung nào thay thế được việc quan sát hiện trạng và đối chiếu với yêu cầu trong hồ sơ thiết kế.



Nguyên tắc bốc xếp và kê đỡ
Bốc xếp hệ giằng mái không đơn thuần là đưa cấu kiện từ xe vận chuyển xuống bãi chứa. Mỗi lần nâng hạ đều tạo ra tải trọng động và mô men uốn tạm thời lên thanh giằng, đặc biệt khi thanh có chiều dài lớn so với tiết diện. Nguyên tắc đầu tiên là giữ cho thanh giằng không bị uốn quá mức trong quá trình nâng: điểm treo phải đủ xa nhau để trọng lượng phân bố đều, đồng thời dây cẩu không được tì trực tiếp vào vùng lỗ liên kết hoặc mép cạnh sắc. Nếu dùng dây cáp hoặc xích, cần có tấm lót hoặc móc chuyên dụng để tránh cắt vào lớp bảo vệ bề mặt.
Khi xếp chồng nhiều thanh giằng lên nhau, điều quan trọng là các thanh phải được đặt song song và các điểm kê phải thẳng hàng theo phương đứng. Nếu điểm kê của lớp trên không trùng với điểm kê của lớp dưới, thanh ở giữa sẽ chịu uốn cục bộ do trọng lượng các lớp bên trên truyền xuống không đều. Với thanh giằng dạng tròn hoặc dạng thép góc, việc xếp trực tiếp lên nhau còn gây cọ sát giữa các bề mặt, làm trầy lớp sơn hoặc mạ. Giải pháp phổ biến là dùng thanh gỗ kê ngang tại các vị trí đã chọn, vừa tạo khoảng cách giữa các lớp, vừa giúp phân bố lực tiếp xúc.
Nền bãi chứa cũng là yếu tố quyết định. Nền đất tự nhiên có thể lún không đều khi chịu tải hoặc khi gặp mưa, khiến toàn bộ khối cấu kiện bị nghiêng, xô lệch. Mặt nền nên được làm phẳng, có độ dốc thoát nước và được gia cố nếu cần. Kê đỡ trên nền đất yếu mà không lót tấm phân bố lực sẽ khiến chân kê lún sâu, tạo ra biến dạng võng cho thanh giằng phía trên. Trong điều kiện mặt bằng hạn chế, việc bố trí bãi chứa cần tính đến lối đi cho xe nâng, khoảng cách an toàn với khu vực hàn cắt và hướng gió để tránh bụi, tia lửa bắn vào cấu kiện.
Thứ tự bốc xếp nên theo trình tự ngược với kế hoạch lắp dựng: cấu kiện cần dùng trước được đặt ở vị trí dễ lấy, cấu kiện dùng sau có thể xếp sâu hơn. Cách này giúp giảm số lần cẩu lên cẩu xuống, từ đó giảm nguy cơ va chạm và hư hỏng bề mặt.
Một sai lầm thường gặp là dùng chính các thanh giằng làm điểm tựa để chất các cấu kiện khác lên trên. Hệ giằng mái có tiết diện nhỏ hơn nhiều so với cột, kèo hay dầm cầu trục, nên không được thiết kế để chịu tải trọng tập trung từ cấu kiện khác. Việc chất xà gồ, tôn hoặc phụ kiện lên trên bó thanh giằng có thể gây biến dạng vĩnh viễn mà không để lại dấu hiệu rõ ràng bên ngoài. Khi nhận cấu kiện tại công trường, người giám sát cần xác nhận vị trí bãi chứa, cách kê đỡ và thứ tự xếp dỡ đã được thống nhất trước khi xe vận chuyển rời đi.



Che chắn và giữ khô
Độ ẩm là tác nhân chính làm suy giảm chất lượng bề mặt thép trong thời gian lưu giữ. Nước mưa trực tiếp rơi xuống cấu kiện chưa gây hại ngay lập tức, nhưng nước đọng lại trong các khe giữa các thanh xếp chồng, trong lòng thép góc hoặc quanh lỗ liên kết mới là vấn đề. Những vị trí này khô chậm hơn bề mặt hở, tạo điều kiện cho quá trình ăn mòn bắt đầu từ mép và lan dần vào trong. Vì vậy, mục tiêu của việc che chắn không chỉ là ngăn nước mưa rơi xuống mà còn phải tạo điều kiện thông gió để hơi ẩm thoát ra ngoài.
Bạt che là giải pháp phổ biến nhưng cần được căng đúng cách. Nếu bạt phủ sát xuống mặt đất và bịt kín toàn bộ khối cấu kiện, hơi ẩm từ nền đất bốc lên sẽ bị giữ lại bên trong, tạo ra môi trường ẩm cục bộ còn tệ hơn cả khi để ngoài trời. Bạt nên được căng trên khung hoặc giá đỡ để tạo khoảng trống phía trên và hai bên, cho phép không khí lưu thông. Mép bạt cần được buộc chặt để không bị gió tốc lên, nhưng không nên kéo căng quá mức vì gió giật có thể làm rách bạt và tạo ra các vị trí nước chảy vào bên trong.
Với các bó thanh giằng xếp chồng, việc kê cao khỏi mặt đất là biện pháp giữ khô cơ bản nhất. Khoảng cách giữa lớp thanh dưới cùng và mặt nền cần đủ để nước mưa không bắn ngược lên và không khí có thể di chuyển bên dưới. Trên nền bê tông hoặc nền đất đã gia cố, có thể dùng gỗ kê hoặc giá đỡ thép. Trên nền đất trống, cần lót thêm tấm phân bố lực để chân kê không bị lún. Nếu mặt bằng có độ dốc, nên đặt các thanh giằng theo hướng dốc để nước nếu lọt vào cũng chảy dọc theo thanh và thoát ra đầu thấp, thay vì đọng lại ở giữa.
Không nên phủ bạt trực tiếp lên bề mặt cấu kiện khi bề mặt đang ướt. Hơi ẩm bị giữ lại giữa bạt và thép sẽ kéo dài thời gian tiếp xúc với nước, làm tăng nguy cơ ăn mòn tại các vị trí trầy xước. Nếu cấu kiện bị mưa ướt, cần để ráo và thông gió trước khi che phủ.
Ngoài mưa, cần chú ý đến nước từ các hoạt động thi công khác như rửa xe, bảo dưỡng bê tông hoặc vệ sinh thiết bị. Nước bắn từ mặt đất có thể mang theo bùn đất và hóa chất, bám vào bề mặt thanh giằng và tạo ra lớp cặn khó làm sạch. Vị trí bãi chứa nên cách xa khu vực trộn bê tông, khu vực rửa thiết bị và đường xe chạy thường xuyên. Nếu không thể bố trí xa, cần có tấm chắn tạm hoặc điều chỉnh hướng phun nước để tránh ảnh hưởng trực tiếp.
Việc giữ khô còn liên quan đến cách xếp các thanh giằng với nhau. Khi xếp chồng, nên tạo khe hở giữa các lớp bằng thanh kê gỗ khô. Gỗ kê bị ẩm hoặc đã mục sẽ truyền hơi ẩm trực tiếp vào bề mặt thép tại điểm tiếp xúc. Nếu dùng gỗ, cần kiểm tra độ khô và thay thế khi gỗ có dấu hiệu thấm nước. Với các thanh giằng có bề mặt mạ, yêu cầu giữ khô càng quan trọng vì lớp mạ tuy có khả năng chống ăn mòn tốt hơn sơn thông thường nhưng vẫn có thể bị tổn thương tại mép cắt hoặc lỗ khoan nếu nước đọng lâu ngày.
Kiểm tra trước khi đưa vào lắp dựng
Kiểm tra trước khi lắp dựng là bước cuối cùng để phát hiện những hư hỏng phát sinh trong quá trình vận chuyển và lưu giữ. Mục đích không phải là đánh giá lại toàn bộ chất lượng gia công mà là xác nhận cấu kiện vẫn đáp ứng yêu cầu sử dụng sau thời gian nằm tại công trường. Việc kiểm tra nên được thực hiện có hệ thống, theo trình tự từ tổng thể đến chi tiết, và ghi nhận lại những điểm bất thường để đối chiếu với bản vẽ thi công được phê duyệt.
Bước đầu tiên là quan sát hình dạng tổng thể của từng thanh giằng. Thanh giằng bị cong, võng hoặc xoắn có thể nhận biết bằng cách đặt trên mặt phẳng chuẩn hoặc so sánh với thanh cùng loại. Với thanh dài, cần quan sát từ nhiều góc để phát hiện biến dạng nhỏ mà nhìn thẳng khó thấy. Các thanh chịu kéo thường có yêu cầu về độ thẳng cao hơn, vì khi căng lực, thanh bị cong sẵn sẽ không phân bố lực đều trên tiết diện. Nếu nghi ngờ biến dạng, cần đối chiếu với dung sai cho phép trong hồ sơ thiết kế, không tự đánh giá bằng cảm quan.
Tiếp theo là kiểm tra bề mặt và lớp bảo vệ chống ăn mòn. Các vị trí cần chú ý gồm mép thanh, lỗ liên kết, vùng tiếp xúc với dây cẩu, vùng tiếp xúc với gỗ kê và các điểm cắt, hàn tại công trường nếu có. Vết trầy xước nhỏ có thể chấp nhận nếu không làm lộ nền thép, nhưng vết xước sâu hoặc bong rộp cần được xử lý trước khi lắp. Với bề mặt mạ, cần kiểm tra vùng mép cắt và lỗ khoan vì đây là nơi lớp mạ thường mỏng hoặc bị tổn thương trong quá trình gia công.
Kết quả kiểm tra cần được lập thành danh sách và chuyển cho người phụ trách lắp dựng. Những thanh giằng có dấu hiệu bất thường nên được tách riêng, đánh dấu rõ ràng và không đưa vào lắp cho đến khi có quyết định xử lý. Việc tách riêng giúp tránh nhầm lẫn trong quá trình thi công, đặc biệt khi nhiều tổ đội cùng làm việc trên một mặt bằng. Người giám sát cũng cần lưu ý rằng kiểm tra trước khi lắp dựng không thay thế được việc kiểm tra sau khi lắp, nhưng giúp giảm đáng kể khả năng phải tháo dỡ vì lỗi phát hiện muộn.



Xử lý khi phát hiện hư hỏng
Khi phát hiện thanh giằng bị hư hỏng, bước đầu tiên là phân loại mức độ và xác định vị trí ảnh hưởng. Không phải mọi vết xước hay biến dạng nhỏ đều cần thay thế, nhưng cũng không nên xem nhẹ những hư hỏng nằm ở vùng chịu lực chính hoặc vùng liên kết. Việc phân loại cần dựa trên bản chất của hư hỏng: hư hỏng bề mặt, biến dạng hình học, hư hỏng tại lỗ liên kết hoặc hư hỏng phụ kiện. Mỗi loại có cách xử lý và mức độ ưu tiên khác nhau.
Với biến dạng hình học như cong, võng hoặc xoắn, việc xử lý phức tạp hơn. Nắn chỉnh nguội có thể áp dụng cho biến dạng nhẹ, nhưng cần được thực hiện bởi người có kinh nghiệm và có biện pháp kiểm soát lực để không tạo ra ứng suất dư hoặc vết nứt mới. Nắn chỉnh nóng cần đặc biệt thận trọng vì nhiệt có thể làm thay đổi tính chất vật liệu tại vùng gia nhiệt. Trong nhiều trường hợp, nếu biến dạng vượt quá giới hạn cho phép theo hồ sơ thiết kế, phương án thay thế thanh giằng mới là lựa chọn cần được xem xét trước tiên, thay vì cố nắn chỉnh để tiết kiệm thời gian.
Cần kiểm tra hiện trạng hệ giằng mái trước khi lắp dựng hoặc muốn trao đổi thêm về phương án bảo quản phù hợp với mặt bằng công trường, hãy gửi yêu cầu khảo sát hiện trạng để được hỗ trợ.
