Bảo quản xà gồ vách tại công trường

Vì sao chất lượng xà gồ vách giảm trước khi lắp dựng

Người ta thường nghĩ xà gồ chỉ “hỏng” khi đã chịu tải hoặc khi công trình đưa vào sử dụng. Thực tế, phần lớn vấn đề về xà gồ vách xuất hiện trong giai đoạn tồn trữ tại công trường — khoảng thời gian mà thanh thép nằm chờ, bị di chuyển nhiều lần và chịu thời tiết. Hiểu đúng giai đoạn này giúp nhìn ra nguyên nhân gốc thay vì chỉ xử lý hậu quả.

Xà gồ vách là cấu kiện thép mảnh, thành mỏng, thường có tiết diện chữ C hoặc chữ Z. Đặc điểm hình học này khiến nó dễ bị ảnh hưởng bởi ba nhóm tác động chính trong quá trình chờ lắp: tác động cơ học khi bốc xếp và xếp chồng, biến dạng do kê đỡ không phù hợp, và ăn mòn do tiếp xúc với ẩm. Mỗi nhóm có cơ chế riêng và cách phòng ngừa riêng.

Tác động cơ học khi bốc xếp và xếp chồng

Thành mỏng của xà gồ chịu được lực theo phương của tiết diện nhưng kém chịu lực tập trung vào mép và bụng tấm. Khi cẩu hoặc nâng bằng dây móc trực tiếp vào thanh, hoặc khi các bó được thả xuống bãi không có đệm, mép cánh và bụng có thể bị móp, gập cục bộ. Những biến dạng này không phải lúc nào cũng nhìn thấy ngay, nhưng ảnh hưởng đến khả năng bắt vít và độ phẳng của vách khi lắp.

Xếp chồng quá cao hoặc không có thanh kê phân tầng khiến trọng lượng các bó phía trên dồn xuống bó phía dưới, gây cong theo chiều dọc và biến dạng tiết diện. Với thanh dài, trọng lượng bản thân cộng với xếp chồng càng làm tăng nguy cơ võng khi điểm kê không hợp lý.

Biến dạng do kê đỡ không phù hợp

Khi xà gồ được kê trên các điểm tựa cách xa nhau hoặc đặt trực tiếp xuống nền đất, thanh thép chịu uốn do trọng lượng bản thân trong suốt thời gian chờ. Biến dạng võng tích lũy theo thời gian có thể trở thành vĩnh viễn, đặc biệt khi vật tư nằm chờ lâu. Đây là lý do vì sao cách kê đỡ — chứ không chỉ việc có kê hay không — mới là yếu tố quyết định.

Ăn mòn do ẩm và tiếp xúc nền

Thép mạ hoặc sơn phủ vẫn có thể bị ăn mòn nếu bề mặt thường xuyên ẩm ướt hoặc bị giữ nước ở các điểm tiếp xúc. Nền đất ẩm, nước mưa đọng trong lòng chữ C, hoặc lớp vật liệu ẩm kẹp giữa các bó là những điều kiện điển hình. Ăn mòn thường bắt đầu ở mép cắt, lỗ khoan và vùng bị xước — những nơi lớp bảo vệ mỏng hoặc đã bị phá vỡ.

Nguyên tắc bốc xếp và kê đỡ

Bốc xếp và kê đỡ là hai khâu đầu tiên và cũng là khâu dễ làm sai nhất vì chúng diễn ra nhanh, thường do đội vận chuyển thực hiện và ít khi có kỹ sư giám sát trực tiếp. Nguyên tắc chung là giữ nguyên hình học thanh thép, phân bố tải trọng đều và tránh mọi điểm tập trung lực lên thành mỏng.

Bốc xếp: giữ hình học, tránh điểm tập trung lực

Khi nâng hạ, cần dùng thiết bị và phương thức phân bố lực đều trên chiều dài bó thay vì móc vào một điểm. Các bó nên được giữ nguyên đai buộc cho đến khi đặt xuống vị trí kê, hạn chế tháo rời sớm làm thanh rời rạc va đập vào nhau. Khi hạ xuống bãi, cần có đệm hoặc gối đỡ tại điểm tiếp xúc để mép không chạm trực tiếp nền cứng.

Với thanh dài, việc nâng ở giữa hoặc chỉ hai đầu có thể tạo mô men uốn lớn trong lúc cẩu. Cách nâng nên được thống nhất trước giữa bên vận chuyển và bên nhận, dựa trên chiều dài và tiết diện thực tế của lô hàng.

Kê đỡ: phân bố điểm tựa và tránh tiếp xúc nền đất

Nguyên tắc kê đỡ là tạo các điểm tựa đều đặn dọc theo chiều dài thanh, đủ để hạn chế võng do trọng lượng bản thân và tải xếp chồng. Khoảng cách giữa các điểm kê và số tầng xếp phụ thuộc tiết diện, chiều dài và điều kiện bãi của từng công trình, nên cần lấy theo bản vẽ hoặc hướng dẫn được duyệt. Không nên đặt xà gồ trực tiếp xuống đất; nên có lớp gối trung gian để cách ẩm và phân bố lực.

Vị trí bãi kê cũng cần được chọn: nền tương đối phẳng, thoát nước, không nằm ở chỗ trũng đọng nước và không nằm trên tuyến xe cộ thường xuyên qua lại. Nếu buộc phải đặt gần lối đi, cần có rào chắn hoặc biển báo để tránh va chạm.

Đánh đổi thực tế

Kê đỡ kỹ và che chắn tốn thêm công và vật liệu phụ, trong khi lợi ích không hiện ra ngay. Đây là lý do nhiều công trường bỏ qua bước này khi tiến độ gấp. Tuy nhiên, chi phí xử lý các thanh cong vênh, móp mép hoặc phải thay thế thường lớn hơn nhiều so với công sức bảo quản ban đầu, chưa kể ảnh hưởng đến tiến độ lắp vách. Cách cân bằng hợp lý là dành một khu bãi riêng, có quy ước rõ ràng, thay vì đối phó tùy lúc.

Che chắn và giữ khô

Nếu bốc xếp và kê đỡ kiểm soát hư hỏng cơ học, thì che chắn và giữ khô kiểm soát ăn mòn. Hai việc này có mục tiêu khác nhau nhưng thường bị gộp chung thành “che bạt” một cách hình thức. Che chắn đúng không chỉ là phủ tấm lên bó thép, mà là tạo điều kiện để bề mặt không bị giữ ẩm.

Mục tiêu của che chắn

Mục tiêu thứ nhất là chặn nước mưa và nước tưới trực tiếp lên bề mặt. Mục tiêu thứ hai — và thường bị bỏ qua — là để hơi ẩm có đường thoát, tránh hình thành túi ẩm kín dưới lớp che. Một tấm bạt phủ kín nhưng không có độ dốc thoát nước có thể biến thành nơi giữ nước lâu hơn cả khi không che. Vì vậy, độ dốc của tấm che và hướng thoát nước cần được tính đến khi lắp đặt.

Giữ khô: kiểm soát nguồn ẩm

Có ba nguồn ẩm điển hình cần kiểm soát. Thứ nhất là nước từ trên xuống, xử lý bằng mái che tạm. Thứ hai là ẩm từ nền lên, xử lý bằng gối kê và lớp cách ẩm. Thứ ba là ẩm kẹp giữa các bó hoặc giữa các tầng xếp, xử lý bằng cách để khoảng hở thông thoáng và tránh xếp khi vật tư còn ướt.

Kiểm tra định kỳ trong thời gian tồn trữ

Bãi vật tư không phải nơi “đặt rồi quên”. Trong thời gian chờ lắp, cần có người được phân công kiểm tra định kỳ: tình trạng bạt che sau mưa hoặc gió, nước đọng dưới chân bó, dấu hiệu ẩm ở các tầng xếp, và các điểm xước mới phát sinh do va chạm. Tần suất kiểm tra phụ thuộc điều kiện thời tiết và thời gian tồn trữ của từng công trình, nên cần quy định trong kế hoạch bảo quản của dự án.

Kiểm tra trước khi đưa vào lắp dựng

Kiểm tra trước lắp dựng là điểm chốt cuối cùng để ngăn cấu kiện lỗi đi vào kết cấu. Nếu bỏ qua bước này, hư hỏng sẽ được “chôn” vào công trình và chỉ lộ ra khi vách đã lắp xong, lúc đó chi phí xử lý cao hơn nhiều. Mục tiêu của bước kiểm tra là phân loại rõ ràng: dùng được, cần xử lý, hay phải loại bỏ.

Tiêu chí kiểm tra

Việc kiểm tra nên dựa trên tiêu chí được thống nhất trước, không dựa vào cảm nhận của người kiểm tra. Các nhóm tiêu chí thường gồm: hình học thanh (cong, vênh, xoắn), tình trạng mép và bụng (móp, gập, rách), tình trạng bề mặt bảo vệ (xước, bong tróc, gỉ), và tình trạng lỗ khoan, mép cắt. Mức độ chấp nhận của từng tiêu chí cần đối chiếu với hồ sơ được duyệt và yêu cầu của bản vẽ thi công.

Cách tổ chức kiểm tra

Kiểm tra nên được thực hiện theo lô và có biên bản ghi nhận, đặc biệt với các lô nằm chờ lâu hoặc từng gặp sự cố thời tiết. Người kiểm tra cần được trang bị dụng cụ đo phù hợp và có thẩm quyền tách riêng các thanh nghi vấn. Kết quả kiểm tra nên được đối chiếu với hồ sơ được duyệt trước khi đưa ra quyết định, tránh việc tự quyết tại hiện trường.

Xử lý khi phát hiện hư hỏng

Phát hiện hư hỏng không phải là thất bại của công tác bảo quản, mà là dấu hiệu cho thấy quy trình đang hoạt động. Vấn đề nằm ở cách xử lý: quyết định vội vàng tại hiện trường có thể dẫn đến hai sai lầm đối lập — dùng cấu kiện không đạt, hoặc loại bỏ lãng phí cấu kiện còn dùng được. Cách làm hợp lý là phân loại theo mức độ và đối chiếu hồ sơ.

Phân loại theo mức độ

Bước đầu tiên là phân loại hư hỏng theo mức độ ảnh hưởng. Hư hỏng bề mặt cục bộ như xước nhẹ, bong tróc nhỏ ở vùng không chịu lực thường có thể xử lý bảo vệ cục bộ. Hư hỏng hình học như cong, vênh, móp mép cần được đo và đánh giá theo tiêu chí đã thống nhất. Hư hỏng nghiêm trọng như gập tiết diện, rách mép lớn hoặc ăn mòn ăn sâu cần được tách riêng và đánh giá riêng, không tự quyết tại hiện trường.

Đối chiếu hồ sơ trước khi quyết định

Mọi quyết định dùng, sửa hay loại cần đối chiếu với hồ sơ được duyệt và bản vẽ thi công. Nếu thiếu bản vẽ hoặc hồ sơ, không thể xác định mức hư hỏng nào còn chấp nhận được cho vị trí cụ thể đó — đây là giới hạn kỹ thuật, không phải sự thận trọng thừa. Trong trường hợp đó, cần liên hệ bên thiết kế hoặc bộ phận kỹ thuật để có hướng dẫn trước khi lắp.

Sai lầm thường gặp và cách giảm thiểu

Sai lầm thứ nhất là coi bãi vật tư là nơi trung chuyển tạm, không đầu tư kê đỡ và che chắn. Cách giảm thiểu là quy hoạch bãi ngay từ đầu, trước khi hàng về. Sai lầm thứ hai là che chắn hình thức, phủ bạt kín mà không tính thoát nước. Cách giảm thiểu là đưa tiêu chí thoát nước vào checklist bảo quản. Sai lầm thứ ba là kiểm tra trước lắp dựng qua loa, không có tiêu chí và người chịu trách nhiệm. Cách giảm thiểu là ban hành checklist và phân công rõ ràng. Sai lầm thứ tư là tự quyết định dùng cấu kiện hư hỏng mà không đối chiếu hồ sơ. Cách giảm thiểu là quy định mọi trường hợp nghi vấn phải qua bộ phận kỹ thuật.

Liên kết với các bước tiếp theo

Bảo quản xà gồ vách chỉ là một mắt xích trong chuỗi công việc. Khi xà gồ đã đạt yêu cầu, bước tiếp theo là lắp dựng đúng trình tự và phối hợp với các hạng mục khác. Để hiểu rõ hơn về cấu tạo và vai trò của xà gồ trong hệ vách, có thể tham khảo bài cấu tạo xà gồ chữ C. Với các dự án cần đánh giá tổng thể từ khung đến vách, việc xem xét dịch vụ nhà thép tiền chế giúp đặt công tác bảo quản vào đúng bối cảnh thi công.