Các loại bọc chống cháy kết cấu thép và cách phân biệt

Các loại bọc chống cháy kết cấu thép và cách phân biệt

Kiến thức kỹ thuật

Khi nhà xưởng đi vào vận hành, lớp bọc chống cháy trên kết cấu thép thường ít được chú ý cho đến lúc cần kiểm tra, sửa chữa hoặc mở rộng. Người quản lý vận hành và chủ đầu tư khi đó phải đối mặt với một loạt tên gọi khác nhau: bọc dạng tấm, dạng phun, dạng sơn, dạng vữa. Nếu không nắm được bản chất từng nhóm, việc trao đổi với đơn vị thi công hoặc đánh giá hiện trạng dễ rơi vào mơ hồ. Bài viết phân loại các nhóm bọc chống cháy kết cấu thép theo cấu tạo và công năng, từ đó giúp người đọc nhận biết đúng nhóm đang hiện hữu trong công trình và đặt câu hỏi kiểm tra phù hợp.
  • Bọc chống cháy kết cấu thép không phải một sản phẩm đơn lẻ mà gồm nhiều nhóm khác nhau về cấu tạo, cách thi công và ứng xử khi chịu nhiệt.
  • Phân loại theo cấu tạo giúp nhận diện đúng lớp vật liệu đang có trên cột, dầm, kèo; phân loại theo công năng giúp hiểu mục đích bảo vệ của lớp bọc.
  • Với nhà xưởng đang vận hành, điều quan trọng không phải chọn nhóm “tốt hơn” mà là xác định nhóm hiện hữu, tình trạng bám dính và khả năng sửa chữa cục bộ.
  • Nhầm lẫn giữa sơn chống cháy và sơn thường, giữa tấm bọc chống cháy và tấm ốp trang trí, hoặc giữa vữa chống cháy và vữa trát thông thường có thể dẫn đến đánh giá sai hiện trạng.
  • Mọi thông số về chiều dày, định mức và phạm vi bọc phải được xác định theo hồ sơ thiết kế được duyệt và khảo sát thực tế tại công trình.

Các nhóm bọc chống cháy kết cấu thép phổ biến

Trong thực tế nhà xưởng công nghiệp, bọc chống cháy kết cấu thép thường xuất hiện dưới bốn nhóm chính: dạng tấm, dạng phun, dạng sơn và dạng vữa trát. Mỗi nhóm có cơ chế bảo vệ khác nhau, không chỉ khác về hình thức bên ngoài mà còn khác về cách chúng phản ứng khi nhiệt độ môi trường tăng cao. Việc gọi đúng tên nhóm giúp người quản lý trao đổi chính xác với đơn vị bảo trì và tránh nhầm lẫn khi lập kế hoạch kiểm tra.

Nhóm dạng tấm thường được nhận biết qua các tấm vật liệu cứng bao quanh cột hoặc dầm, liên kết bằng khung xương hoặc chốt cơ khí. Bề mặt tấm thường phẳng, có mạch ngăn giữa các tấm. Khi quan sát một cột thép đã được bọc, người đọc có thể thấy mặt ngoài là lớp tấm đồng nhất, phía trong là khoảng trống hoặc lớp đệm giữa thép và tấm. Cơ chế bảo vệ chủ yếu nằm ở khả năng cách nhiệt của tấm và sự ổn định hình học của lớp bọc trong điều kiện nhiệt độ tăng.

Nhóm dạng phun tạo ra lớp phủ dày, bám trực tiếp lên bề mặt thép. Đặc điểm nhận biết là bề mặt thô, xốp, có thể không đều nếu thi công thủ công. Lớp phun thường được dùng cho các vị trí có hình dạng phức tạp, nơi tấm khó cắt ghép hoặc khi cần phủ kín các chi tiết liên kết. Khi kiểm tra, cần chú ý độ bám dính giữa lớp phun và bề mặt thép, vì đây là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến tính liên tục của lớp bảo vệ.

Nhóm dạng sơn có bề ngoài mỏng hơn nhiều so với phun hoặc vữa. Lớp sơn thường bám chặt vào thép và có thể trông giống lớp sơn hoàn thiện thông thường nếu không quan sát kỹ. Cơ chế của nhóm này không dựa vào độ dày cách nhiệt lớn mà dựa vào phản ứng của màng sơn khi gặp nhiệt. Khi nhiệt độ tăng, màng sơn có thể trương nở hoặc thay đổi cấu trúc để tạo lớp ngăn nhiệt tạm thời. Điều này khiến việc phân biệt sơn chống cháy với sơn thường trở nên quan trọng trong quá trình bảo trì.

Nhóm dạng vữa trát thường có bề mặt tương đối dày, cứng, màu sắc giống lớp trát tường. Vữa được trát hoặc bơm vào khuôn quanh cấu kiện thép. Điểm khác biệt lớn nhất so với vữa xây dựng thông thường nằm ở thành phần và mục đích sử dụng, không nằm ở vẻ ngoài. Khi gõ nhẹ, lớp vữa chống cháy có thể cho cảm giác đặc hơn hoặc có cốt lưới bên trong tùy theo thiết kế. Việc xác định đúng nhóm này cần dựa vào hồ sơ hoàn công hoặc biện pháp thi công được duyệt, không chỉ dựa vào quan sát bên ngoài.

Việc gọi tên nhóm bọc chống cháy nên dựa trên cấu tạo và biện pháp thi công thực tế tại công trình. Cùng một cấu kiện thép có thể được bảo vệ bằng nhiều nhóm khác nhau tùy theo vị trí, yêu cầu chịu nhiệt và điều kiện thi công tại thời điểm xây dựng.

Cụm van và đường ống chữa cháy sơn đỏ của công trình
Cụm van và đường ống chữa cháy sơn đỏ của công trình
Đường ống PCCC chạy dọc tường công trình

Tiêu chí phân loại theo cấu tạo

Phân loại theo cấu tạo giúp trả lời câu hỏi: lớp bọc được tạo thành từ gì và nó bám vào kết cấu thép theo cách nào. Đây là cách phân loại hữu ích nhất khi kiểm tra hiện trạng, vì người quản lý có thể quan sát trực tiếp hoặc yêu cầu đơn vị bảo trì mô tả đúng cấu trúc lớp bọc. Cấu tạo khác nhau kéo theo cách hư hỏng, cách sửa chữa và mức độ ảnh hưởng khi bị tác động cơ học cũng khác nhau.

Nhóm bọc dạng tấm có cấu tạo gồm lớp tấm bên ngoài, hệ liên kết và khoảng đệm hoặc khoảng rỗng bên trong. Lớp tấm có thể được cắt theo kích thước cấu kiện và lắp ráp tại hiện trường. Hệ liên kết thường là khung thép nhẹ, vít hoặc chốt bắn. Khi kiểm tra, cần chú ý các mối nối giữa các tấm, vị trí chốt và tình trạng cong vênh của tấm. Một tấm bị nứt ở góc hoặc bong chốt có thể làm gián đoạn lớp bảo vệ ngay cả khi phần còn lại trông còn tốt.

Nhóm bọc dạng phun có cấu tạo là một lớp vật liệu bám trực tiếp lên bề mặt thép, không có khoảng trống giữa thép và lớp bọc. Độ bám dính là yếu tố then chốt. Nếu bề mặt thép không được làm sạch đúng mức trước khi phun, lớp phun có thể bong tách sau một thời gian sử dụng. Khi kiểm tra, người quản lý nên yêu cầu gõ nhẹ hoặc quan sát các vùng quanh mép, lỗ khoét, vị trí tiếp giáp với sàn hoặc mái. Những vị trí này thường bộc lộ sớm dấu hiệu mất bám dính.

Nhóm bọc dạng sơn có cấu tạo nhiều lớp mỏng, thường gồm lớp lót chống rỉ và các lớp sơn chống cháy phủ bên ngoài. Tổng chiều dày nhỏ hơn nhiều so với nhóm phun hoặc vữa. Vì vậy, việc đánh giá bằng mắt thường rất khó xác định đủ số lớp hoặc đủ định mức hay không. Khi có nghi ngờ, cần đối chiếu với hồ sơ nghiệm thu và biên bản kiểm tra trong quá trình thi công. Việc đo chiều dày màng sơn tại hiện trường cần thiết bị phù hợp và người thực hiện có kinh nghiệm, không nên ước lượng bằng mắt.

Nhóm bọc dạng vữa trát có cấu tạo gồm lớp vữa dày, có thể có lưới thép gia cường bên trong. Lưới thép giúp lớp vữa ổn định hơn khi chịu rung động hoặc thay đổi nhiệt độ môi trường. Khi kiểm tra, cần chú ý vết nứt chân chim trên bề mặt, dấu hiệu bong rộp và tình trạng ẩm. Vết nứt nhỏ có thể chưa ảnh hưởng ngay, nhưng nếu nước xâm nhập và gây rỉ thép bên trong, lớp bọc sẽ mất dần tác dụng. Với nhóm này, việc xác định có lưới gia cường hay không cũng cần dựa vào hồ sơ hoặc khoan khảo sát nhỏ tại vị trí được phép.

Tiêu chí quan sátDạng tấmDạng phunDạng sơnDạng vữa trát
Bề mặt ngoàiPhẳng, có mạch ngănThô, xốp, có thể không đềuMịn, giống sơn hoàn thiệnCứng, giống lớp trát tường
Liên kết với thépQua khung, chốt cơ khíBám trực tiếpBám trực tiếp nhiều lớp mỏngBám trực tiếp, có thể có lưới
Dấu hiệu hư hỏng thường gặpNứt góc, bong chốt, cong tấmBong tách, rơi mảngPhồng rộp, bong màngNứt chân chim, bong rộp, thấm ẩm
Cách kiểm tra sơ bộQuan sát mối nối và chốtGõ nhẹ, quan sát mépĐối chiếu hồ sơ, đo màng sơnQuan sát vết nứt và độ ẩm
Nhà khung thép mái dốc, dạng nhà tiền chế công nghiệp
Ảnh: TUBS — Public domain — Wikimedia Commons
Kết cấu mái thép của nhà công nghiệp có nhịp lớn
Ảnh: Dietmar Rabich — CC BY-SA 4.0 — Wikimedia Commons
Kết cấu thép nhà công nghiệp có cầu trục
Ảnh: Aliva Sahoo — CC BY-SA 4.0 — Wikimedia Commons

Tiêu chí phân loại theo công năng

Nếu phân loại theo cấu tạo trả lời câu hỏi “lớp bọc được làm bằng gì”, thì phân loại theo công năng trả lời câu hỏi “lớp bọc có nhiệm vụ gì trong tổng thể công trình”. Cách phân loại này không tách rời khỏi cấu tạo, nhưng giúp người quản lý hiểu vì sao một vị trí lại dùng nhóm này mà không dùng nhóm khác. Công năng của lớp bọc thường gắn với vị trí cấu kiện, điều kiện vận hành và yêu cầu về thời gian duy trì khả năng chịu nhiệt của kết cấu.

Nhóm nào phù hợp với nhà xưởng đang vận hành

Với nhà xưởng đang vận hành, câu hỏi không nên đặt là “nhóm nào tốt nhất” mà là “nhóm nào đang hiện hữu và có thể duy trì, sửa chữa trong điều kiện sản xuất không dừng hoàn toàn”. Mỗi nhóm bọc đều có ưu điểm và giới hạn riêng khi áp dụng cho công trình đã đi vào sử dụng. Việc lựa chọn nhóm bổ sung hoặc thay thế cần dựa trên khảo sát hiện trạng, điều kiện thi công và yêu cầu của hồ sơ được duyệt.

Nhóm dạng sơn thường được cân nhắc khi không gian thi công hạn chế hoặc khi cần bảo vệ các cấu kiện có bề mặt phức tạp nhưng không thể tăng nhiều kích thước bao ngoài. Với nhà xưởng đang vận hành, thi công sơn có thể linh hoạt theo ca, theo khu vực. Tuy nhiên, việc kiểm soát số lớp và tổng chiều dày màng sơn tại hiện trường đòi hỏi quy trình nghiệm thu chặt chẽ. Nếu chỉ quan sát bằng mắt, rất khó xác định lớp sơn có đạt yêu cầu theo hồ sơ hay không. Người quản lý nên yêu cầu đơn vị thi công cung cấp biên bản đo đạc trong quá trình thực hiện, đồng thời lưu giữ để đối chiếu khi bảo trì sau này.

Những nhầm lẫn thường gặp khi phân loại

Nhầm lẫn trong phân loại bọc chống cháy kết cấu thép thường bắt nguồn từ việc đánh giá bằng mắt thường mà không đối chiếu hồ sơ hoặc không kiểm tra cấu tạo thực tế. Những nhầm lẫn này có thể dẫn đến việc lập kế hoạch bảo trì sai, chọn sai biện pháp sửa chữa hoặc bỏ sót các vị trí cần ưu tiên. Nhận diện sớm các nhầm lẫn phổ biến giúp người quản lý đặt câu hỏi đúng và yêu cầu đơn vị khảo sát làm rõ trước khi đưa ra quyết định.

Danh mục kiểm tra khi phân loại bọc chống cháy hiện hữu

  • Xác định vị trí cấu kiện: cột, dầm, kèo, xà gồ hay cấu kiện phụ trợ.
  • Ghi nhận hình thức bề mặt: phẳng, thô xốp, mịn như sơn hay cứng như vữa.
  • Kiểm tra dấu hiệu hư hỏng: nứt, bong tách, phồng rộp, cong vênh, thấm ẩm.
  • Đối chiếu với hồ sơ hoàn công hoặc bản vẽ thi công được phê duyệt.
  • Xác định các vật cản trên cấu kiện: giá đỡ, ống, dây điện, chi tiết liên kết phụ.
  • Ghi nhận điều kiện môi trường tại khu vực: khô ráo, ẩm ướt, hóa chất, thay đổi nhiệt độ.
  • Đánh giá khả năng tiếp cận để kiểm tra và sửa chữa mà không ảnh hưởng lớn đến sản xuất.
  • Yêu cầu đơn vị khảo sát mô tả rõ cấu tạo lớp bọc, không chỉ ghi tên thương mại.
Hệ khung kèo thép nhiều bước cột đã dựng trên nền công trình
Hệ khung kèo thép nhiều bước cột đã dựng trên nền công trình
Hệ khung kèo thép nhiều bước cột đã dựng trên nền công trình

Câu hỏi thường gặp về phân loại bọc chống cháy kết cấu thép

Làm sao để biết cột thép trong nhà xưởng đã được bọc chống cháy hay chưa?

Cần kết hợp quan sát bề mặt, kiểm tra phía sau lớp hoàn thiện và đối chiếu hồ sơ hoàn công. Nếu chỉ nhìn bên ngoài, có thể nhầm lẫn giữa lớp bọc chống cháy với lớp ốp che chắn hoặc lớp trát thông thường.

Có thể phân biệt sơn chống cháy và sơn thường bằng mắt thường không?

Thường rất khó phân biệt nếu lớp ngoài cùng là sơn màu hoàn thiện. Cần đối chiếu hồ sơ nghiệm thu, biên bản đo chiều dày màng sơn hoặc lấy mẫu kiểm tra tại vị trí được phép.

Nhà xưởng đang sản xuất có thể thi công bổ sung lớp bọc chống cháy không?

Có thể triển khai theo khu vực nếu có biện pháp che chắn, cách ly bụi và kiểm soát ảnh hưởng đến dây chuyền sản xuất. Nhóm bọc được chọn cần phù hợp với điều kiện thi công thực tế và yêu cầu của hồ sơ được duyệt.

Vì sao cùng một nhà xưởng nhưng các cấu kiện lại dùng nhóm bọc khác nhau?

Vì yêu cầu bảo vệ, hình dạng cấu kiện, điều kiện môi trường và khả năng thi công tại từng vị trí có thể khác nhau. Việc lựa chọn nhóm bọc cho từng vị trí thường được xác định trong hồ sơ thiết kế.

Khi phát hiện lớp bọc bị bong tróc, có cần xử lý ngay không?

Cần ghi nhận vị trí, mức độ lan rộng và đối chiếu với vai trò của cấu kiện. Với cấu kiện chịu lực chính, việc kiểm tra nên được thực hiện sớm để xác định phạm vi ảnh hưởng và biện pháp khắc phục phù hợp.

Việc phân loại đúng lớp bọc chống cháy hiện hữu là bước đầu để lập kế hoạch kiểm tra và bảo trì nhà xưởng một cách có căn cứ. Nếu bạn cần xác định rõ cấu tạo và tình trạng lớp bọc tại công trình, hãy gửi yêu cầu khảo sát hiện trạng để được hỗ trợ đánh giá theo điều kiện thực tế.


ZaloGọi