Phân khoang chống cháy là gì và được dùng khi nào

Phân khoang chống cháy là gì và được dùng khi nào

Kiến thức kỹ thuật

Trong một nhà xưởng đang vận hành, đám cháy hiếm khi dừng lại ở nơi nó bắt đầu. Khói, nhiệt và ngọn lửa có thể lan theo mái, theo hệ khung thép, theo các lỗ mở kỹ thuật và biến một sự cố cục bộ thành gián đoạn sản xuất trên diện rộng. Phân khoang chống cháy là một cách tiếp cận để giữ đám cháy ở trong một vùng giới hạn, nhằm tạo thời gian cho con người di chuyển và cho hoạt động ứng phó. Với chủ đầu tư nhà máy, quản lý vận hành hoặc kỹ sư phụ trách dự án, hiểu đúng khái niệm này giúp đặt ra câu hỏi đúng cho bản vẽ, cho nhà thầu và cho đơn vị khảo sát hiện trạng.
  • Phân khoang chống cháy là cách phân chia công trình thành các vùng giới hạn nhằm kiểm soát đường lan của lửa và khói trong một khoảng thời gian nhất định.
  • Giá trị của phân khoang nằm ở tổng thể các chi tiết liên kết, lỗ mở, mép biên và vật liệu bịt kín, không chỉ nằm ở một lớp ngăn riêng lẻ.
  • Phân khoang phù hợp khi công trình có nhiều khu vực chức năng khác nhau, khi cần bảo vệ lối thoát hiểm hoặc khi hồ sơ thiết kế yêu cầu giới hạn vùng cháy.
  • Không thể xác định hiệu quả phân khoang nếu thiếu bản vẽ bố trí, hồ sơ vật liệu và khảo sát các vị trí xuyên qua tường, sàn, mái.
  • Việc đưa phân khoang vào công trình cần được xem xét từ giai đoạn thiết kế, không nên xử lý như một hạng mục phát sinh sau khi nhà xưởng đã đi vào sử dụng.
Hệ đường ống chữa cháy sơn đỏ bên ngoài nhà xưởng
Cụm van và đường ống chữa cháy sơn đỏ của công trình
Cụm van và đường ống chữa cháy sơn đỏ của công trình

Khái niệm phân khoang chống cháy

Phân khoang chống cháy là cách tổ chức không gian bên trong công trình thành những vùng tương đối độc lập, trong đó lửa và khói bị hạn chế lan truyền từ vùng này sang vùng khác trong một khoảng thời gian nhất định. Mục tiêu không phải là dập tắt đám cháy, mà là kiểm soát phạm vi ảnh hưởng để con người có thời gian rời đi, tài sản ở các khu vực lân cận ít bị tác động và lực lượng ứng phó có điều kiện tiếp cận thuận lợi hơn.

Trong nhà xưởng, khái niệm này thường được hiểu qua các mặt ngăn như tường, sàn, mái hoặc các cụm cửa, màn ngăn. Tuy nhiên, bản chất kỹ thuật của phân khoang không nằm ở việc gọi tên một bức tường là “tường ngăn cháy”. Nó nằm ở khả năng của toàn bộ hệ thống ngăn chia duy trì được tính toàn vẹn khi chịu tác động nhiệt, bao gồm cả những vị trí mà đường ống, cáp điện, ống gió hoặc dầm thép xuyên qua.

Một khoang chống cháy chỉ có ý nghĩa khi các biên của nó được xử lý đồng bộ. Nếu tường ngăn được thi công đúng nhưng phía trên mái vẫn thông nhau, hoặc lỗ xuyên cáp không được bịt kín, thì khói và nhiệt vẫn có đường di chuyển. Vì vậy, khi nói đến phân khoang, người thiết kế và người thi công thường phải xem xét toàn bộ mặt cắt từ sàn đến mái, từ mép tường đến các vị trí giao cắt với kết cấu thép.

Phân khoang chống cháy không phải là một sản phẩm đơn lẻ. Đó là một hệ quả của nhiều quyết định thiết kế và thi công phối hợp với nhau: vị trí ngăn, vật liệu biên, cách xử lý lỗ mở, cách liên kết với khung thép và cách duy trì trong quá trình sử dụng.

Trong bối cảnh nhà thép tiền chế, phân khoang còn liên quan mật thiết đến cách bố trí khung kết cấu. Hệ khung thép có nhịp lớn, ít cột trung gian và không gian mái thông suốt là lợi thế cho sản xuất, nhưng cũng tạo ra những khoảng liên tục mà lửa và khói có thể di chuyển nếu không có biện pháp ngăn chia phù hợp. Do đó, quyết định phân khoang cần được cân nhắc song song với quyết định về lưới cột, chiều cao thông thủy và bố trí dây chuyền sản xuất.

Phân khoang cũng không đồng nghĩa với việc chia nhỏ nhà xưởng thành nhiều phòng kín. Trong nhiều trường hợp, khoang có thể là vùng sản xuất chính, khu nguyên liệu, khu thành phẩm, khu kỹ thuật hoặc hành lang thoát hiểm. Ranh giới giữa các khoang có thể là tường đặc, hệ cửa, màn ngăn hoặc kết hợp nhiều lớp. Điều quan trọng là ranh giới đó phải tương ứng với mức độ rủi ro và yêu cầu trong hồ sơ thiết kế được duyệt.

Người quản lý nhà xưởng nên hiểu phân khoang như một lớp bảo vệ thụ động. Nó không cần kích hoạt như hệ thống phun nước hay báo cháy, nhưng nó chỉ phát huy tác dụng nếu được thiết kế đúng, thi công đúng và giữ nguyên trạng trong suốt vòng đời công trình. Một lỗ khoan mới cho đường ống, một khe hở do co ngót vật liệu hoặc một cánh cửa bị chèn mở thường xuyên đều có thể làm giảm đáng kể khả năng ngăn chia.

Các bộ phận cấu thành cơ bản

Để hình dung phân khoang chống cháy trong thực tế, có thể tách thành bốn nhóm bộ phận chính: mặt ngăn, vị trí xuyên qua, vị trí giao cắt và lối đi có kiểm soát. Mỗi nhóm có vai trò khác nhau và có những điểm dễ sai sót riêng khi triển khai trong nhà xưởng khung thép.

Nhóm thứ nhất là mặt ngăn. Đây là các bề mặt đứng hoặc ngang tạo thành biên của khoang, thường gặp dưới dạng tường xây, tấm panel hoặc hệ vách kết hợp với kết cấu thép. Mặt ngăn cần duy trì được sự liên tục từ sàn đến mái. Trong nhà xưởng có chiều cao lớn, vị trí tiếp giáp giữa đỉnh tường và mái là khu vực cần được xem xét kỹ, vì đây là nơi khói và nhiệt có xu hướng tích tụ trước tiên.

Nhóm thứ hai là các vị trí xuyên qua. Trong một nhà máy đang vận hành, rất khó tránh khỏi việc đường điện, ống nước, ống khí nén hoặc ống thông gió đi xuyên qua tường và sàn ngăn. Mỗi vị trí xuyên qua là một điểm gián đoạn của mặt ngăn. Nếu không được bịt kín bằng vật liệu phù hợp và theo đúng cấu tạo, các điểm này có thể trở thành đường lan truyền khói và nhiệt. Khi kiểm tra, cần chú ý không chỉ bề mặt xung quanh ống, mà cả khoảng trống bên trong cụm ống, khe giữa các lớp vật liệu và tình trạng bám dính với bề mặt tường.

Nhóm thứ ba là vị trí giao cắt giữa mặt ngăn và kết cấu thép. Trong nhà thép tiền chế, dầm, cột và xà gồ thường xuyên giao với tường ngăn hoặc đi dọc theo ranh giới khoang. Khi kết cấu thép chịu nhiệt, nó có thể giãn nở và truyền nhiệt sang vùng lân cận. Cách xử lý tại vị trí giao cắt cần tính đến cả chuyển vị của kết cấu lẫn khả năng duy trì độ kín của mặt ngăn. Đây là điểm thường bị bỏ sót nếu chỉ nhìn trên bản vẽ mặt bằng mà không xem mặt cắt chi tiết.

Nhóm thứ tư là lối đi có kiểm soát. Cửa đi, cửa cuốn, cửa kỹ thuật hoặc các ô mở phục vụ vận chuyển hàng hóa nằm trên ranh giới khoang cần được xem xét như một phần của hệ thống ngăn chia. Một ô cửa mở thường xuyên vì lý do vận hành sẽ làm mất tác dụng của khoang, dù mặt tường xung quanh vẫn còn nguyên. Vì vậy, khi thiết kế phân khoang, cần thảo luận rõ với bộ phận vận hành về nhu cầu đi lại, vận chuyển và thao tác hằng ngày để chọn giải pháp phù hợp thay vì để cửa bị chèn mở.

Bộ phận Vai trò chính Điểm cần kiểm tra khi khảo sát
Mặt ngăn đứng và ngang Tạo biên giới hạn vùng cháy và khói Tính liên tục từ sàn đến mái, tình trạng mối nối, khe hở tại mép biên
Vị trí xuyên qua Duy trì độ kín khi có ống và cáp đi qua Vật liệu bịt kín, độ bám dính, khoảng trống quanh ống, dấu hiệu co ngót hoặc bong tách
Giao cắt với kết cấu thép Kiểm soát truyền nhiệt và chuyển vị tại biên khoang Chi tiết liên kết, khe chuyển vị, lớp bọc hoặc vật liệu chèn tại vị trí tiếp giáp
Lối đi có kiểm soát Duy trì khả năng ngăn chia khi đóng, vẫn phục vụ vận hành khi cần Trạng thái đóng mở thực tế, cơ cấu tự đóng, hư hỏng cơ khí, vật cản đường đóng
Kết cấu thép hiện đại của một công trình công nghiệp
Ảnh: Matt Briney mbriney — CC0 — Wikimedia Commons
Kết cấu thép của công trình đang được thi công, nhìn từ dưới lên
Ảnh: SSJF01 — CC BY-SA 4.0 — Wikimedia Commons
Khung thép mạ kẽm của một kết cấu nhà thép
Ảnh: Syibeehive — CC BY-SA 4.0 — Wikimedia Commons

Khi nào nên và không nên dùng phân khoang chống cháy

Phân khoang chống cháy không phải là giải pháp mặc định cho mọi nhà xưởng. Nó phù hợp khi lợi ích của việc giới hạn vùng cháy lớn hơn những bất tiện mà nó tạo ra cho vận hành, bố trí mặt bằng và chi phí đầu tư. Ngược lại, trong một số trường hợp, việc phân khoang quá mức có thể gây cản trở sản xuất mà không mang lại giá trị tương xứng.

Những hiểu nhầm thường gặp

Hiểu nhầm đầu tiên là cho rằng chỉ cần có tường ngăn là đã có phân khoang chống cháy. Thực tế, một bức tường chỉ là một phần của hệ thống. Nếu các lỗ xuyên, khe tiếp giáp mái, cửa đi và vị trí giao với khung thép không được xử lý đồng bộ, thì khoang đó chưa thể được xem là hoàn chỉnh. Người kiểm tra nên nhìn vào toàn bộ biên của khoang, không chỉ nhìn vào bề mặt tường.

Lắp dựng cột thép nhà xưởng bằng xe cẩu
Hệ khung kèo thép nhiều bước cột đã dựng trên nền công trình
Hệ khung kèo thép nhiều bước cột đã dựng trên nền công trình

Khi nào cần khảo sát kỹ thuật

Khảo sát kỹ thuật là bước cần thiết khi thông tin trên bản vẽ không đủ để xác định tình trạng thực tế của phân khoang, hoặc khi nhà xưởng đã trải qua nhiều lần thay đổi công năng, sửa chữa và bổ sung hệ thống kỹ thuật. Trong nhiều công trình đang vận hành, hiện trạng thường khác xa so với hồ sơ thiết kế ban đầu, và sự khác biệt này thường tập trung ở các vị trí ít được chú ý như trên mái, trong hộp kỹ thuật hoặc sau các cụm máy.

Một tình huống điển hình là khi chủ đầu tư dự định thay đổi công năng của một phần nhà xưởng. Ví dụ, khu vực trước đây dùng để lắp ráp ít sinh nhiệt nay chuyển thành khu chứa nguyên liệu hoặc khu sơn. Khi đó, yêu cầu đối với phân khoang có thể thay đổi, và cần khảo sát để biết ranh giới hiện hữu đang ở trạng thái nào, có thể tiếp tục sử dụng hay cần bổ sung.

Các dấu hiệu cho thấy cần khảo sát phân khoang

  • Bản vẽ hoàn công không thể hiện đầy đủ vị trí tường ngăn, lỗ xuyên và chi tiết giao cắt với khung thép.
  • Nhà xưởng đã thay đổi công năng, bố trí dây chuyền hoặc mở rộng thêm khu vực mới.
  • Xuất hiện khe hở, vết nứt, bong tách hoặc co ngót tại các vị trí bịt kín quanh ống và cáp.
  • Cửa trên ranh giới khoang thường xuyên bị chèn mở hoặc không còn đóng kín do hư hỏng cơ khí.
  • Chuẩn bị lắp đặt thêm đường ống, cáp điện hoặc ống gió xuyên qua tường, sàn thuộc ranh giới khoang.
  • Không có thông tin rõ ràng về vật liệu và cấu tạo tại các vị trí giao cắt giữa mặt ngăn và kết cấu thép.

Câu hỏi thường gặp

Phân khoang chống cháy có phải là tường ngăn cháy không?

Không hoàn toàn. Tường ngăn là một bộ phận quan trọng, nhưng phân khoang là tổng thể gồm mặt ngăn, vị trí xuyên qua, giao cắt với kết cấu và lối đi có kiểm soát. Nếu chỉ có tường mà các vị trí khác không được xử lý đồng bộ thì khoang chưa hoàn chỉnh.

Nhà xưởng nhỏ có cần phân khoang chống cháy không?

Không thể kết luận chỉ dựa trên diện tích. Nhu cầu phân khoang phụ thuộc vào loại hoạt động, mức độ tập trung tải trọng cháy, bố trí lối thoát hiểm và yêu cầu trong hồ sơ thiết kế. Một nhà xưởng nhỏ chứa vật liệu dễ cháy vẫn có thể cần phân khoang, trong khi một nhà xưởng lớn với dây chuyền liên tục có thể cần giải pháp khác.

Vì sao lỗ xuyên ống và cáp lại quan trọng trong phân khoang?

Vì đây là những vị trí làm gián đoạn mặt ngăn. Khói và nhiệt có thể di chuyển qua các khe hở quanh ống, cáp hoặc ống gió nếu không được bịt kín đúng cấu tạo. Trong nhiều nhà xưởng, đây là nhóm vị trí có nhiều sai lệch nhất so với thiết kế ban đầu.

Có thể tự kiểm tra phân khoang bằng mắt thường không?

Có thể quan sát các dấu hiệu bề mặt như khe hở, bong tách, cửa bị chèn mở hoặc vật liệu bịt kín bị hư hỏng. Tuy nhiên, để đánh giá đầy đủ cấu tạo bên trong và mức độ ảnh hưởng, thường cần khảo sát kỹ thuật kết hợp với hồ sơ bản vẽ và thông tin vật liệu.

Khi nào nên gọi đơn vị khảo sát phân khoang?

Khi nhà xưởng thay đổi công năng, chuẩn bị lắp đặt thêm hệ thống kỹ thuật xuyên qua ranh giới khoang, hoặc khi phát hiện dấu hiệu xuống cấp tại các vị trí bịt kín. Ngoài ra, nếu hồ sơ hoàn công không thể hiện đầy đủ chi tiết phân khoang, việc khảo sát giúp xác lập hiện trạng trước khi quyết định cải tạo.

Nếu bạn đang cần làm rõ hiện trạng phân khoang cho nhà xưởng khung thép hoặc muốn trao đổi thêm về cách đưa yêu cầu này vào kế hoạch cải tạo, hãy gửi yêu cầu khảo sát hiện trạng để được xem xét theo điều kiện thực tế của công trình.


ZaloGọi